Kada se danas govori o počecima novinarstva na našim prostorima, jedno ime se definitivno izdvaja kao temelj cele profesije – Dimitrije Davidović. Čovek koji je u prvoj polovini 19. veka pokrenuo prve novine u modernoj Srbiji nije bio samo urednik, već vizionar, diplomata, pisac i borac za slobodu reči u vremenu kada se svaka napisana kritika ozbiljno plaćala.
Od studija medicine do novinarskog poziva
Rođen u Zemunu 1789. godine, Davidović je započeo studije medicine u Pešti i Beču, ali ga je neizmerna ljubav prema istoriji, književnosti i javnoj reči ubrzo odvukla na drugu stranu. Shvativši da srpskom narodu, koji se tek oslobađao vekovnog turskog ropstva, najviše nedostaje prosveta i informisanje, on je u Beču 1813. godine pokrenuo čuvene „Novine serbske„. U periodu kada u samoj Kneževini Srbiji još uvek nije postojala štamparija, niti uslovi za izdavanje lista, Davidović je iz Beča uređivao novine koje su stizale do srpskih knjaza, trgovaca i intelektualaca, pletući prvu informativnu mrežu među razjedinjenim Srbima.
Premeštanje u Srbiju i cena slobode
Kada je knez Miloš Obrenović konačno dozvolio otvaranje prve štamparije u Kragujevcu 1831. godine, Dimitrije Davidović prelazi u Srbiju i postaje urednik novina koje od tada nose naziv „Novine srpske„. Međutim, rad sa knezem Milošem bio je sve samo ne jednostavan. Miloš Obrenović je na novine gledao isključivo kao na instrument vlasti koji treba da hvali njegove odluke, dok je Davidović, ponet liberalnim idejama sa Zapada, verovao da štampa mora da ima kritičku svest i da služi javnom interesu. Sukob između autokratskog vladara i nepokolebljivog novinara bio je neminovan. Kada je Davidović dozvolio objavljivanje tekstova koji su kritikovali apsolutističku vlast, knez ga je smenio, a novine stavio pod strogu cenzuru.
Pored Novina serbskih, pokrenuo i uređivao kultni književni almanah pod nazivom „Zabavnik“ koji je izlazio je u dva navrata – najpre u Beču od 1815. do 1821. godine, a kasnije i u Srbiji (Beogradu i Kragujevcu) od 1833. do 1836. godine.
Kreator Sretenjskog ustava
Vrhunac Davidovićevog angažmana desio se 1835. godine, kada je po naređenju kneza Miloša sastavio Sretenjski ustav – prvi moderni srpski ustav. Bio je to jedan od najnaprednijih i najliberalnijih ustavnih dokumenata tog doba u Evropi, koji je garantovao ljudska prava, slobodu štampe i podelu vlasti. Nažalost, pod pritiskom tadašnjih velikih sila (Rusije, Austrije i Turske), kojima se demokratski duh ustava nije dopao, Sretenjski ustav je stavljen van snage posle samo nekoliko nedelja, a Dimitrije Davidović je pao u nemilost i završio život skrajnut i zaboravljen od dvora, u materijalnoj oskudici u Smederevu 1838. godine.
Ipak, njegov legat je ostao neizbrisiv. Davidović je postavio etičke i profesionalne standarde novinarstva, pokazavši da pero, suprotstavljeno moći i cenzuri, ima snagu da menja tok istorije.
Naslovna fotografija: Wikipedia/Javno vlasništvo
